Korištenje hemikalija je dio industrijske proizvodnje, poljoprivredne djelatnosti, uslužnih djelatnosti kao što su laboratorije, rashladni sektor, održavanje higijenskih, sanitarnih i epidemiološke uslova i sl. Bez dobrih praksi u upravljanju, hemikalije i opasni otpad koji one generišu mogu da predstavljaju značajan rizik po zdravlje ljudi i životnu sredinu. Neke hemikalije kao što su dugotrajne organske zagađujuće supstance (engl. Persistent Organic Pollutants – POPs) i živa imaju dugoročne negativne uticaje na životnu sredinu i zdravlje ljudi. Izlaganje takvim hemikalijama predstavlja rizik po zdravlje čovjeka i stanja okoliša, te su potrebna posebna institucionalna rješenja i zakonski propisi u oblasti hemijske bezbjednosti.

Prema navodima Svjetske zdravstvene organizacije (eng. World Health Organisation, WHO) hemijska bezbjednost (eng. Chemical safety) postiže se poduzimanjem svih aktivnosti, koje su vezane za korištenje hemikalija, na način da se osigura bezbjednost zdravlja ljudi i okoliša. Obuhvata sve kemikalije, prirodne i proizvedene kemikalije, i cijeli niz izloženosti, od prirodnog prisustva kemikalija u okolišu do njihove ekstrakcije ili sinteze, industrijske proizvodnje, upotrebe i odlaganja (WHO 2020).

Industrije širom svijeta svakodnevno koriste veliki broj hemikalija radi poboljšanja procesa proizvodnje, povećanja performansi ili snižavanja cijena robe. Važno je napomenuti da se termin hemikalija odnosi i na pojedinačne supstance, kao i na njihove smjese. Takođe, hemikalije se u velikoj mjeri dodaju u hranu i pakovanja hrane, kao i u predmete za svakodnevnu upotrebu kao što su odjeća, mobilni telefoni, tepisi, namještaj, kozmetika, igračke, deterdženti, sredstva za deratizaciju. One u velikoj mjeri zagađuju okoliš i ulaze u ljudsko tijelo, a nesumnjiv je i njihov direktni uticaj na zdravlje.

Statistika pokazuje da se međunarodna trgovina hemikalijama utrostručila od 1970. godine, a količina godišnje proizvedenih hemikalija povećana je tokom druge polovine 20. vijeka sa oko 7 miliona tona godišnje na oko 400 miliona tona godišnje, odnosno čak 57 puta. Prema podacima Evropske agencije za hemikalije (European Chemicals Agency –  ECHA), u EU se koristi više od 120.000 različitih supstanci.

Uredba REACH daje smjernice i propisuje obaveze članicama EU kada je u pitanju upravljanje hemikalijama. Posebnim direktivama reguliran je uvoz i izvoz hemikalija, te rukovanje hemikalijama.

U okviru platforme po imenu Strateški pristup međunarodnom upravljanju hemikalijama (Strategic Approach to International Chemicals Management – SAICM), definisano je  održivo upravljanje hemikalijama. Ovakvo upravljanje podrazumijeva pristup koji osigurava da se one koriste i proizvode na način koji negativne efekte na ljudsko zdravlje i okoliš svodi na najmanju moguću mjeru.

Održivo upravljanje hemikalijama uključuje:

• zaštitu zaposlenih na radnom mjestu od povreda i bolesti prouzrokovanih primjenom hemikalija;
• zaštitu ljudi i životinja od povreda prouzrokovanih hemikalijama;
• zaštitu okoliša;
• bezbjednu isporuku putem svih vidova transporta.

Bosna i Hercegovina je ratifikovala više međunarodnih sporazuma koji imaju za cilj da smanje uticaj hemikalija na zdravlje ljudi, kao i da obezbjede efikasno upravljanje hemikalijama:

• Konvenciju o prekograničnim efektima industrijskih havarija (TEIA Convention);
• Bazelsku konvenciju o kontroli prekograničnog kretanja opasnog otpada i njegovog zbrinjavanja (Basel Convention);
• Roterdamsku konvenciju o postupku davanja saglasnosti za opasne hemikalije i pesticide u međunarodnoj trgovini (Rotterdam Convention);
• Stokholmsku konvenciju o persistentnim organskim zagađujućim supstancama (Persistent organic pollutants – POPs) (Stockholm Convention);
• Minamata konvenciju o zaštiti ljudskog zdravlja i životne sredine od štetnih efekata žive (Minamata Convention on Mercury).

U Bosni i Hercegovini (BiH) ne postoji jasna struktura niti lanac nadležnosti kada je u pitanju hemijska bezbjednost. Upravljanje hemikalijama je u nadležnosti entiteta i BD BiH, osim u oblasti izvještavanja prema EU institucijama, sekretarijatima potpisanih konvencija i carinske politike uključujući kontrolu i sprečavanje ulaska zabranjenih dobara i supstanci na teritoriju BiH. Pojedine nadležnosti u oblasti upravljanja hemikalijama su podijeljene između Ministarstva vanjske trgovine i ekonomskih odnosa BiH (MVTEO) i Ministarstva civilnih poslova (MCP). Kao samostalna upravna organizacije pri Vijeću ministara BiH, bitne nadležnosti u pogledu upravljanja hemikalijama ima i Uprava za indirektno – neizravno oporezivanje (UIO).

MVTEO koordinira implementaciju međunarodnih sporazuma i obaveza na državnom nivou u oblasti okoliša. Ovo ministarstvo je i nacionalni focal point za Štokholmsku konvenciju o postojanim organskim onečišćujućim supstancama, Minamata konvenciju. U okviru MVTEO funkcioniraju sljedeća tijela koja imaju određene nadležnosti u oblasti upravljanja hemikalijama: Ozonska jedinica BiH (focal point za Bečku konvenciju i Montrealski protokol) i Uprava BiH za zaštitu zdravlja bilja (focal point za Roterdamsku konvenciju).

MCP BiH je nadležna institucija, u području zdravstva, za obavljanje poslova i izvršavanje zadataka koji su u nadležnosti Bosne i Hercegovine i koji se odnose na utvrđivanje osnovnih principa koordinacije aktivnosti, usklađivanja planova entitetskih tijela vlasti i definisanje strategije na međunarodnom planu.

Na državnom nivou nema zakonske legislative iz oblasti upravljanja hemikalija., osim Zakona o fitofarmaceutskim sredstvima (“Sl. glasnik BiH”, br. 49/04), na osnovu kojeg se između ostalog svake godine formira spisak dozvoljenih aktivnih materija koje se koriste kao fitofarmaceutski proizvodi. Spisak se redovno revidira i usklađen je s odlukama EU.

Prvi inventar prisustva hemikalija u BIH koje su obuhvaćene Štokholmskom konvencijom izvršen je i objavljen u okviru dokumenta Nacionalni plan implementacije Štokholmske konvencije u Bosni i Hercegovini (MVTEO 2015), kojim je ustanovljeno sljedeće:

• Uvoz i upotreba većine POPs pesticida (Aneks A –I dio Štokholmske konvencije) u BiH (DDT, heksahlorbenzen, hlordan, heptahlor, aldrin, dieldrin, endrin, toksafen) zabranjeni su još početkom sedamdesetih godina XX. vijeka u skladu sa zakonodavstvom bivše SFRJ. Pesticid DDT se prestao koristiti u poljoprivredi u periodu od 1971. do 1973. godine, dok se u javnom zdravstvu i šumarstvu prestao koristiti 1989. Također, u BiH nema ni zaliha POPs pesticida. U BiH se nikada nisu proizvodile niti se sada proizvode POPs pesticidi.U periodu od 2000.do 2008. godine, na dva granična prelaza u BiH (Gradiška -između BiH i Hrvatske i Rača -između BiH i Srbije) uvezeno ukupno 1.581.022 kg insekticida endosulfana i lindana
• U BiH se nikada nisu proizvodile niti se sada proizvode smjese polihroriranihbifenilaPCB-a (Aneks A – dio II Štokholmske konvencije), niti je postojalaproizvodnja opreme s PCB. PCB tekućine u BiH se još uvijek koriste uglavnom u zatvorenimsistemima (u elektroenergetskoj opremi). Preliminarnim inventarom izvršenim tokom 2015 godine, ustanovljeno je 81,99 t PCB supstanci u transformatorima, kondenzatorima i bačvama, te 167, 90 t supstanci za koje se sumnja da su na bazi PCB u transformatorima, kondenzatorima i prekidačima.
• Preliminarni inventar je pokazao da BiH ne proizvodi polibromiranidifenileteriPBDEs (Aneks A – IV i V dio Štokholmske konvencije) , već ih samo koristi u proizvodima koje se proizvode ili uvoze u BiH.
• Zbog male proizvodnje i ograničene upotrebe, većina materijala koja sadrže haksabromobifenil – HBB (Aneks A – I dio Štokholmske konvencije) su zbrinuti prije više decenija te se njihovo prisustvo u BiH smatra zanemarivim.
• Preliminarni inventar nenamjerne proizvodnje i ispuštanja hemikalija sadržanih u Aneksu C Štokholmske konvencije ustanovio je da je najznačajniji put ispuštanja PCDD/PCDF u okoliš ispuštanje u ostatak/otpad (55,23 %), zatim slijede emisije u zrak (43,69 %). Najviše nenamjerno proizvedenih POPs u otpadu se stvara u proizvodnji željeza i obojenih metala (65,45 %). Emisija nenamjerno proizvedenih POPs u zrak najviše se stvara u proizvodnji energije i toplote (65,24 %).

Prvi inventar žive i identifikacija izvora i emisija izvršena je u periodu 2013.-2015. godine u sklopu projekta „Jačanje procesa donošenja odluke Bosne i Hercegovine u pravcu pristupanja Minamatskoj konvenciji i izgradnje kapaciteta za provedbu budućih odredbi (MIA)”. Rezultati inventara su sadržani u okviru Izvještaja o preliminarnoj procjeni spremnosti BiH za pristupanje Minamatskoj konvenciji, koji je izrađen 2018 godine, međutim nikada nije dobio saglasnost radne grupe, zbog neusaglašenosti u vezi sa implementacijskim planom. Preliminarnim inventarom ustanovljeno je prisustvo žive u BiH (kg Hg/god) u iznosu od 1.846 kg za 2015 godinu, u različitim oblicima (emisija u zrak, opći otpad, ispust u vode, specifični industrijski otpad, zagađenje tla).

Podaci o trenutnom stanju u oblasti upravljanja hemikalijama u BiH predstavljeni su u dokumentu Hemikalije i otpad u programu 2030 (Agencija za statistiku BiH 2020), a u nastavku su izdvojeni najznačajniji dijelovi:

• Tokom 2019 godine uvezeno je 1271,3 kg žive i hemikalija na bazi žive;
• Opasne hemikalije su razvrstane u sljedeće klase: A- supstance ili smjese koje su karcinogene, mutagene ili toksične za reprodukciju; B – Sumnja se da je kancerogena, mutagena i toksična za reprodukciju; C- Veoma otrovne hemikalije; D- Otrovne hemikalije; E- Štetne hemikalije;
• Ukupan uvoz opasnih hemikalija u 2018. godini iznosi 114 hilj. tona, što je za 7,8% više u odnosu na 2017. godinu. Posmatrano prema klasi toksičnosti, najveće učešće u ukupnom uvozu je zabilježeno u klasi C „veoma toksične hemikalije“ sa 77,8%, slijedi klasa toksičnosti E „štetne hemikalije” sa 13,4%;
• Ukupan izvoz opasnih hemikalija u 2018. godini iznosi 666 hilj. tona, što je za 3,7% više u odnosu na 2017. godinu. Posmatrano prema klasi toksičnosti, najveće učešće u ukupnom izvozu je zabilježeno u klasi E “štetne hemikalije” sa 67,9%, slijedi klasa toksičnosti D „toksične hemikalije” sa 30,5%.ž
• Ukupna industrijska proizvodnja opasnih hemikalija u 2017. godini iznosi 1.335 hilj. tona, što je za 5,7% više u odnosu na 2016. godinu. Posmatrano prema klasi toksičnosti, najveće učešće u ukupnom izvozu je zabilježeno u klasi C “veoma toksične hemikalije” sa 44,9%, slijedi klasa toksičnosti E “štetne hemikalije” sa 41,1%.:
• Tokom 2019. godine uvezeno je oko 340 t hemikalija deklariranih kao – postojani organski onečišćujuće tvari – Industrijske hemikalije;
• Tokom 2019. godine uvezeno je oko 14.000 t hemikalija deklariranih kao – postojani organski onečišćujuće tvari – pesticide.